Εισήγηση της κας Α. Κατσίκη-Γκίβαλου στο Συνέδριο που διοργάνωσε το Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (Τ.Ε.Π.Α.Ε.) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στις 22 και 23 Μαΐου του 2009 με θέμα «Σύγχρονη Εφηβική Λογοτεχνία»
- Ο νέος/έφηβος στο ιδιοποιημένο και νεοελληνικό μυθιστόρημα (17ος -αρχές 20ού αι.)
Η Εφηβική Λογοτεχνία ή Λογοτεχνία για νεαρούς ενηλίκους (young adults) ή Λογοτεχνία για Νέους και Εφήβους είναι όροι οι οποίοι έχουν απασχολήσει διεθνώς τους μελετητές και κριτικούς του παιδικού και εφηβικού βιβλίου.[1] Είναι νέοι, σχετικά, όροι, αν αναλογισθεί κανείς ότι η Εφηβική Λογοτεχνία, η οπoία περιλαμβάνει κυρίως το μυθιστόρημα, έκανε την εμφάνισή της στη δεκαετία του ’60 αρχικά στην Αμερική και στη συνέχεια στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα εμφανίστηκε δυναμικά τις δεκαετίες του ’80 και, κυρίως, του ’90.
Τον νέο, όμως, ως κεντρικό ήρωα αλλά και ως δευτεραγωνιστή συναντούμε σε εξαίρετα ξένα ιδιοποιημένα μυθιστορήματα του 17ου, 18ου και 19ου αι., όπως Ο Δον Κιχώτης (1614) του Θερβάντες, Οι περιπέτειες του Τηλεμάχου (1694) του Φενελόν, Ο Ροβινσώνας Κρούσος (1719) του Ντεφόε, ο Όλιβερ Τουΐστ (1876) και ο Δαυΐδ Κόπερφιλδ (1850) του Ντίκενς ή Οι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ (1876) και Οι Περιπέτειες του Χακ Φιν (1883) του Τουέιν. Στο 18ο αι. η στροφή των νέων σε αφηγήσεις που αναφέρονται στο χώρο του θαυμαστού, του μαγικού, της περιπέτειας, αποτελεί αντίδραση σε κείμενα ηθικοδιδακτικού χαρακτήρα που προορίζονταν ειδικά γι’ αυτούς στο πλαίσιο του ενδιαφέροντος της κοινωνίας για τη γενίκευση της εκπαίδευσης και για την παιδική ηλικία. Η αναζήτηση του καινούργιου ή η αντιμετώπιση δυσκολιών στο φυσικό κόσμο συμπληρώνεται το 19ο αι. με τη σύγκρουση του νέου με την κοινωνία, με εμφανή τα χαρακτηριστικά της σκληρότητας και της κοινωνικής αναλγησίας. Ο λόγος αναγνωστικής προτίμησης αυτών των μυθιστορημάτων δεν μπορεί να προσδιορισθεί. Κατά τον Κ. Ντελόπουλο (1995:13), ίσως, το θέμα της ωρίμασης να προσφέρει επαρκείς εξηγήσεις. Το γεγονός, πάντως, ότι η πρόκριση ή επιλογή και του ιδιοποιημένου μυθιστορήματος γινόταν από τον ενήλικο αποδυναμώνει την παραπάνω θέση, ενώ κάτι ανάλογο δεν ισχύει για τη σύγχρονη εφηβική λογοτεχνία.
Η παρουσία του νέου και ειδικότερα του εφήβου, όπως και του παιδιού, εμφανίζεται στη νεοελληνική λογοτεχνία με το ρομαντικό μυθιστόρημα, γίνεται εντονότερη στο ηθογραφικό διήγημα και εξακολουθεί να κυριαρχεί στο αστικό μυθιστόρημα της Γενιάς του ’30 δημιουργώντας την κατηγορία του μυθιστορήματος εφηβείας (Σαχίνης, 1983, Καστρινάκη, 1995:24).
Η παρουσία των νέων σε κείμενα νεοελληνικής λογοτεχνίας δε σημαίνει ότι τα κείμενα αυτά εντάσσονται σε ό,τι σήμερα αποκαλούμε Εφηβική Λογοτεχνία. Στα κείμενα αυτά προβάλλεται γενικότερα η νεότητα, η οποία αρκετές φορές δεν καθορίζεται ηλικιακά, καθώς προσδιοριστικό χαρακτηριστικό της δεν είναι μόνο η ηλικία αλλά και η νεανική συμπεριφορά. Ο νεαρός ήρωας άλλοτε είναι ή «οφείλει να είναι αντιπροσωπευτικός μιας ομάδας της γενιάς του», γράφει η Αγγ. Καστρινάκη (1995:24), άλλοτε είναι ένας έφηβος του οποίου παρακολουθούμε τη διαδικασία ωρίμασης, καθώς μυείται σταδιακά στον κόσμο των ενηλίκων μέσα από τον έρωτα, το θάνατο, τη γνώση ή τη σύγκρουση με την κοινωνία. Τα μυθιστορήματα αυτά διαθέτουν κοινά στοιχεία με το Bildungsroman το οποίο συναντούμε με διευρυμένη ερμηνεία του όρου, και στη σύγχρονη εφηβική λογοτεχνία.
- Σύγχρονο εφηβικό μυθιστόρημα. Αίτια δημιουργίας του.
Μελετώντας το σύγχρονο νεοελληνικό εφηβικό μυθιστόρημα, ως ξεχωριστό είδος, διαπιστώνουμε ότι αυτό υιοθέτησε κάποια χαρακτηριστικά από τα μυθιστορήματα της Γενιάς του ’30, όπως το θέμα του πρώτου έρωτα ή της μοναξιάς. Ελάχιστοι συγγραφείς Εφηβικής Λογοτεχνίας διατήρησαν την ποιητικότητα της γραφής των μυθιστορημάτων της γενιάς αυτής. Οι περισσότεροι αποδίδουν με ρεαλισμό τους προβληματισμούς και τα αδιέξοδα της εφηβείας. Τα σύγχρονα μυθιστορήματα λίγα στοιχεία έχουν κρατήσει και από τα παλαιότερα ευρωπαϊκά μυθιστορήματα.
Οι παράγοντες που συμβάλλουν στη διαφοροποίηση αυτή δεν είναι μόνον η μεταβολή των ιστορικοκοινωνικών συνθηκών που δημιουργεί μια διαφορετική περιρρέουσα πνευματική και πολιτισμική ατμόσφαιρα, δεν είναι μόνον οι επιρροές από το ξένο σύγχρονο εφηβικό μυθιστόρημα, παράγοντας ιδιαίτερα σημαντικός, αλλά είναι και το γεγονός ότι τα λογοτεχνικά αυτά κείμενα έχουν συγκεκριμένο δέκτη, τον έφηβο, με πρόθεση την όσο γίνεται περισσότερο ανώδυνη μετάβασή του από τον κόσμο της αθωότητας στον κόσμο της ευθύνης και της αυτονομίας της προσωπικότητας, από την ηλικία της ανωριμότητας στην ωρίμαση (Trites, 2000: 9-10). Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της εφηβείας, όπως είναι, ο αυτοπροσδιορισμός του εφήβου με την αναζήτηση της ταυτότητάς του, του εγώ του, μέσα από την αμφισβήτηση και την τάση ανατροπής του κοινωνικά αποδεκτού, η γνωριμία με το σώμα του, ο έρωτας και γενικότερα η σχέση του με το άλλο ή το ίδιο φύλο, η τάση για απομόνωση, η ανεξαρτητοποίηση από το γονεϊκό περιβάλλον, οι ιδεολογικές και φιλοσοφικές αναζητήσεις για τον άνθρωπο και τη ζωή, η αυτοκαταστροφική διάθεση, η αίσθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης και υπευθυνότητας[2] εμπνέουν στους συγγραφείς θέματα με ανάλογους προβληματισμούς και αντίστοιχους μυθιστορηματικούς χαρακτήρες.
Σε μια εποχή, όπως η σημερινή, όπου η βία, η μόνωση του ατόμου, ο σκληρός ανταγωνισμός, η φιλαυτία, η αδιαφορία για τον αδύναμο, η ακώλυτη κυριαρχία του ισχυρού, επικρατούν ακόμη και στο περιβάλλον των νέων, λογοτεχνικά βιβλία που αναφέρονται σε τέτοια προβλήματα φαίνεται να είναι απαραίτητα. Ο «προσδιορισμένος» αναγνώστης οδηγεί τους συγγραφείς να υιοθετήσουν στις αφηγήσεις τους την οπτική γωνία του εφήβου, γεγονός που διαφοροποιεί ουσιαστικά το εφηβικό μυθιστόρημα από οποιοδήποτε άλλο.
- Χαρακτηριστικά εφηβικού μυθιστορήματος
Η Εφηβική Λογοτεχνία μέχρι τη δεκαετία του 1990 δε διαχωρίζεται από την Λογοτεχνία για Παιδιά. Οι Perry Nodelman και Mavis Reimer αντιμετωπίζουν την Εφηβική Λογοτεχνία μέσα στο πλαίσιο της Λογοτεχνίας για Παιδιά, αν και δέχονται ότι κάποιοι θεωρητικοί διαφωνούν με τις απόψεις τους (Nodelman & Reimer, 2003: 187, 191-192). Διακρίνουν μόνο τα εικονογραφημένα βιβλία για τα οποία αναγνωρίζουν ότι απευθύνονται σε διαφορετικές ηλικιακές ομάδες. Η Caroline Hunt στη μελέτη της “Young Adult Literature Evades the Theorists” τονίζει ότι «από το 1980 ως το 1995 δεν υπάρχει ούτε ένας μεγάλος θεωρητικός της λογοτεχνίας για παιδιά, που να αντιμετωπίζει την Εφηβική Λογοτεχνία ως κάτι ξεχωριστό» (Hunt, 1996:4). Η ίδια υποστηρίζει ότι με την Εφηβική Λογοτεχνία συμβαίνει ό,τι ακριβώς συνέβαινε με την Παιδική πριν από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν δεν είχε αναγνωρισθεί ακόμη ως ξεχωριστό λογοτεχνικό είδος. Θεωρεί ότι η αναγνώριση της Εφηβικής Λογοτεχνίας είναι ζήτημα χρόνου και συμβαδίζει με την παράλληλη ύπαρξη κριτικής θεωρίας, γεγονός που αναπτύσσεται σήμερα τόσο στην Αμερική, όσο και στην Ευρώπη (Hunt, 1996:5).[3] Το μάρκετιγκ, η λογοκρισία, ο κανόνας, η διδασκαλία της Εφηβικής Λογοτεχνίας και η ανάπτυξη της επιστημονικής έρευνας και κατάρτισης των εκπαιδευτικών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, προσανατολίζουν την Hunt στην άποψη ότι η Εφηβική Λογοτεχνία δεν ταυτίζεται με την Παιδική. Τη θέση ότι η Εφηβική Λογοτεχνία αποτελεί ξεχωριστή κατηγορία βιβλίων με πρωταγωνιστές εφήβους και αποδέκτες συνομηλίκους αναγνώστες υποστηρίζουν η Margaret Marshall (1988: 79-81), η Rebecca Lukens και η Ruth Cline (1995: 1). O Peter Hollindale (1995: 85) αναφερόμενος στο εφηβικό μυθιστόρημα το τοποθετεί ανάμεσα στο παιδικό και το ενήλικο, καθώς υποστηρίζει ότι αυτό από τη μια προσθέτει στο παιδικό στοιχεία για το σεξ, τη βία, τη διάλυση της οικογένειας, ενώ την ίδια στιγμή θέτει φιλοσοφικά ερωτήματα για θέματα που οι ίδιοι οι ενήλικοι αρνούνται να συζητήσουν, καθώς είναι προσκολλημένοι σε συντηρητικές, παρωχημένες ιδέες. Η διαχείριση τόσο καθημερινών όσο και θεωρητικών ή φανταστικών θεμάτων, οι σύνθετες αφηγηματικές δομές, τα διακείμενα, οι ποικίλες χρήσεις του χρόνου αποτελούν στοιχεία που απαιτούν αναγνώστες ελεύθερους από στερεότυπα, με ψυχική, πνευματική και συναισθηματική ωρίμαση και παιδεία και επομένως δεν απευθύνονται σε παιδιά τονίζουν τόσο ο Peter Hollindale το 1995 όσο και ο Jonathan Hunt το 2007 (Hunt:2007). Με τις επισημάνσεις τους αυτές επιβεβαιώνουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εφηβικού λογοτεχνήματος που είχαν, ήδη, περιγράψει με μεγάλη σαφήνεια στη μελέτη τους οι Nilsen και Donelson, ως διαφοροποιητικά της Εφηβικής Λογοτεχνίας τόσο από την Παιδική όσο και από την «Ενήλικη» (Nilsen & Donelson, 2001:25-33)[4]. Σας τα αναφέρω επιγραμματικά παραλείποντας αυτά στα οποία αναφέρθηκαν οι παραπάνω μελετητές: 1). Οι συγγραφείς υιοθετούν στην αφήγηση την οπτική γωνία των εφήβων. Οι πρωταγωνιστές είναι έφηβοι, όπως και οι αναγνώστες. 2). Η πλοκή συμβάλλει στην ανεξαρτητοποίηση των ηρώων – εφήβων από τον προστατευτισμό των γονιών, ενώ μερικές φορές οδηγεί και σε ευθεία σύγκρουση μαζί τους. 3). Η μυθοπλασία των θεμάτων αυτών καθορίζεται από το ρεαλιστικό περιβάλλον των μεγαλουπόλεων και επηρεάζει την ωρίμαση των χαρακτήρων των πρωταγωνιστών. 4). Οι εφηβικές ιστορίες, πολλές φορές, έχουν γρήγορο ρυθμό, με έμφαση στις εντυπωσιακές εικόνες, όπως συμβαίνει σε τηλεοπτικά βιντεοκλίπ, εκφράζoντας συχνά, έντονες καταστάσεις και ισχυρά συναισθήματα: αγάπη, σεξ, τρόμο και φόβο. 5). Τα εφηβικά βιβλία, παρά το ρεαλισμό τους στη δεκαετία του ΄70 (μιλάμε για την Αμερική), διακρίνονται, τελευταία, για την αισιόδοξη προοπτική τους παρουσιάζοντας τη μαγική διάσταση της ζωής.
- Ξένη Εφηβική Λογοτεχνία
Τα βιβλία της ξένης εφηβικής λογοτεχνίας της τελευταίας εικοσαετίας διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Σε αυτά που τα θέματά τους εκκινούν από σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα και σ’ αυτά που ανήκουν στο χώρο του φανταστικού. Κυριότεροι εκπρόσωποί της: ο Denton, η B. Doherty, η M. E. Kerr, η Maya Angelou, ο Μ. Burgess, ο D Klass ή ο Philip Pullman και ο Cormier στα τελευταία του βιβλία.[5]
Τα θέματα της πρώτης κατηγορίας είναι ιδιαίτερα σκληρά, όπως η κακοποίηση ανηλίκων, οι άστεγοι, η τρομοκρατία, οι μυστικές οργανώσεις, η βία μεταξύ εφήβων, ο διαβρωτικός κόσμος του εξωτερικά λαμπερού life style, ο αλκοολισμός. Τα θέματα αυτά μαζί με το διαζύγιο και τα ναρκωτικά, που έχουν απασχολήσει και παλαιότερα τους συγγραφείς εφηβικής λογοτεχνίας εκκινούν από υπαρκτά κοινωνικά προβλήματα και καταστάσεις στις οποίες εμπλέκεται ο έφηβος και δυσκολεύεται να βρει διέξοδο. Σ’ αυτά προστίθενται και τα προβλήματα που απασχολούν εφήβους εθνικών ή πολιτισμικών μειονοτήτων, όπως είναι αυτά των Αφροαμερικανών (Kaplan, 2006: 55). Η ρήξη με την κοινωνία γίνεται, συνήθως, με τη βία, ένοπλη ή ψυχολογική. Ένας μεγάλος αριθμός βιβλίων ασχολείται με τη γυναικεία σεξουαλικότητα, την ετεροφυλοφιλία αλλά και τις λεσβιακές σχέσεις, την εγκυμοσύνη, επιθυμητή ή όχι, τις εκτρώσεις, την αιμομιξία. Παρατηρείται σε πολλά από αυτά μια αμφισβήτηση της καθιερωμένης αντίληψης για τη γυναικεία ταυτότητα, καθώς και για τη θέση της γυναίκας στην πατριαρχική κοινωνία. Ακόμη έχουμε βιβλία με ανατροπές του στερεότυπου των φύλων, όπως είναι τα βιβλία της αμερικανίδας Karen Hesse, όπως και μυθιστορήματα με ομοφυλοφιλικές σχέσεις αγοριών. Τα ψυχολογικά αδιέξοδα των εφήβων διαπλέκονται με θέματα που σχετίζονται με το σώμα τους και την ταυτότητά τους.
Η δεύτερη μεγάλη κατηγορία βιβλίων ή και σειρών από 3, 4, 5 ή 7 βιβλία ανήκει στη φανταστική λογοτεχνία. Το φανταστικό στοιχείο συνδέεται με την περιπέτεια, τη μεταφυσική, τον τρόμο, τη μαγεία. Συγγραφείς όπως ο David Klass (Οι φρουροί της φύσης, 2 βιβλία), ο Peter Freud (Λάουρα, 5 βιβλία), ο Philip Pullman (Η Σάλι Λόκχαρτ, 4 βιβλία), Η τριλογία του κόσμου (3 βιβλία), η J. K. Rowling (Χάρι Πότερ, 7 βιβλία) έχουν καταξιώσει το φανταστικό εφηβικό μυθιστόρημα. Στα βιβλία αυτά ο κόσμος της φαντασίας και του μυστηρίου, ένας κόσμος ανατρεπτικός, μεταφυσικός, με συμβολισμούς και φιλοσοφικές έννοιες συναντάται με τον κόσμο του περιπετειώδους και αστυνομικού μυθιστορήματος, ακόμη και με το θρίλερ. Επίσης, συνυπάρχουν οικολογικοί ή και ιστορικοκοινωνικοί προβληματισμοί (D. Klass, Οι φρουροί της φύσης – Ωκεανοί SOS Ι, P. Pullman, Η Σάλι Λόκχαρτ και ο μάγος του Βορρά, Μ. Scott, Ο Αλχημιστής – Τα μυστικά του αθάνατου Νίκολας Φλάμελ).
Ο χώρος του φανταστικού και του μυστηρίου λειτουργεί εφιαλτικά για τον έφηβο, ενισχύοντας συναισθήματα τρόμου, ανάλογα με αυτά που ζει στην πραγματική του ζωή, τα οποία, όμως, διογκωμένα, μετατίθενται στο χώρο του υπερφυσικού και, ίσως, γι’ αυτό λειτουργούν απελευθερωτικά γι’ αυτόν. Η ωρίμαση του ήρωα υλοποιείται μέσα από το ξεπέρασμα ποικίλων δυσκολιών που δεν αφορούν μόνο την καθημερινή του πραγματικότητα.
- Ελληνική Εφηβική Λογοτεχνία
Η ξένη Εφηβική Λογοτεχνία έδωσε μεγάλη ώθηση στην αντίστοιχη ελληνική. Τα πρώτα εφηβικά βιβλία, που μεταφράσθηκαν και κυκλοφόρησαν με προτάσεις του Μάνου Κοντολέων στις εκδόσεις Πατάκη, στη σειρά «Παρουσίες», δημιούργησαν ιδιαίτερη έκπληξη και στους κριτικούς και στο κοινό· εντυπωσίασαν αλλά και τρόμαξαν με την τόλμη τους. Τώρα, ύστερα από δεκαπέντε σχεδόν χρόνια από την πρώτη τους έκδοση, παρά τις αντιρρήσεις κάποιων κριτικών ή παιδαγωγών, η προσφορά τους κρίνεται ιδιαίτερα σημαντική.
Σήμερα αρκετοί εκδοτικοί οίκοι εκδίδουν εφηβικά βιβλία, ελληνικά ή ξένα. Διαπιστώνουμε, πάντως, ότι τα εφηβικά βιβλία είναι πολύ λιγότερα από τα παιδικά, όπως και τα ελληνικά εφηβικά σε σχέση με τα αντίστοιχα ξένα. Εντοπίζουμε, επίσης, στους τίτλους των σειρών που απευθύνονται σε εφήβους την εναλλακτική χρήση του όρου Εφηβική – Νεανική, που πηγάζει από τον ασαφή προσδιορισμό των όρων όψιμη εφηβεία-νεότητα. Ακόμη, υπάρχει μια δεύτερη σύγχυση ανάμεσα στους όρους “μεγάλα παιδιά” και “έφηβοι”. Παρατηρούμε, δηλαδή, ότι ο χώρος του βιβλίου με το cross-over μυθιστόρημα απευθύνεται, όπως και άλλοι τομείς του μάρκετινγκ (μόδα, παιχνίδι), σε ηλικιακά συμπιεσμένους αποδέκτες. To γεγονός αυτό σχετίζεται άμεσα με τα τρία στάδια της εφηβικής ηλικίας που διακρίνουν οι παιδοψυχίατροι και ψυχολόγοι[6], και τα οποία αποτυπώνονται στα πορίσματα του Κέντρου Πρόληψης και Υγείας των Εφήβων (Κ.Ε.Π.Υ.Ε.). Είναι φανερό ότι η πρώιμη εφηβεία πλησιάζει προς την παιδική ηλικία, όπως και ένα μέρος της όψιμης συγχέεται με τη νεότητα.
Η ελληνική Εφηβική Λογοτεχνία περιλαμβάνει πληθώρα μυθιστορηματικών ειδών, θεμάτων, αφηγηματικών τρόπων και τεχνικών.
Ως κυρίαρχο ρεύμα των μυθιστορημάτων τους οι Έλληνες συγγραφείς επιλέγουν το «συναισθηματικό» ρεαλισμό, ο οποίος, όμως, δεν προκαλεί ιδιαίτερα τον αναγνώστη, καθώς δεν αποκαλύπτει σκληρά συναισθήματα, δεν τονίζει τη βία ή την αυτοκαταστροφικότητα των ηρώων. Ο ρεαλισμός γίνεται αισθητός και μέσα από υφολογικές επιλογές, π.χ. εσωτερικούς μονολόγους, ημερολογιακή ή επιστολική γραφή, με αποτέλεσμα την προβολή έντονων συναισθηματικών καταστάσεων των εφήβων ηρώων, των εσώτερων ψυχικών διεργασιών τους και των προβληματισμών τους. Επιπλέον, η χρήση διακειμένων πολλαπλασιάζει τις εμπειρίες και τις σκέψεις των εφήβων για θέματα όπως ο έρωτας , ο θάνατος, η αποδοχή του διαφορετικού, η μετανάστευση, η τρομοκρατία, τα ναρκωτικά, το AIDS, κ.ά. Αντιπροσωπευτικοί συγγραφείς είναι ο Μάνος Κοντολέων, η Λίτσα Ψαραύτη, η Βούλα Μάστορη η Άλκη Ζέη, η Ζωρζ Σαρή, η Ελένη Χωρεάνθη, , η Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, η Ηρώ Παπαμόσχου, η Τούλα Τίγκα, η Ελένη Δικαίου, η Ελένη Μαντέλου, η Κίρα Σίνου, ο Φίλιππος Μανδηλαράς, ο Βασίλης Παπαθεοδώρου, η Ελένη Πριόβολου με τις υπαρκτές και αναγκαίες υφολογικές διαφοροποιήσεις στα κείμενά τους.
Η ελληνική Εφηβική Λογοτεχνία, αν και θίγει ουσιαστικά προβλήματα των νεαρών ενηλίκων αναγνωστών, δεν προκαλεί εμφανώς το ενδιαφέρον τους, σε αντίθεση με την ξένη. Ο πρώτος και κυριότερος λόγος για την περιορισμένη απήχησή της θεωρώ πως είναι η έλλειψη αναγνωστικής «κουλτούρας» και συνείδησης. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην παιδεία και στην εκπαίδευσή μας, η οποία αδιαφορεί παντελώς να καλλιεργήσει τη φιλαναγνωσία και να δημιουργήσει δια βίου βιβλιόφιλους, κριτικούς αναγνώστες. Επιπροσθέτως, η εφηβική λογοτεχνία δεν απασχολεί καθόλου ούτε ερευνητικά, ούτε διδακτικά τις Φιλοσοφικές Σχολές των Πανεπιστημίων. Έτσι, οι φιλόλογοι, μελλοντικοί καθηγητές αγνοούν ένα μέρος της λογοτεχνικής παραγωγής, ελληνικής και ξένης, το πιο ενδιαφέρον, ίσως, για τους έφηβους μαθητές τους. Η ελλιπής εκπαίδευση των φιλολόγων στον τομέα αυτό σε συνδυασμό με την απουσία της εφηβικής λογοτεχνίας στα Αναλυτικά Προγράμματα Γυμνασίου-Λυκείου και η εντελώς δειγματική παρουσία της στα νέα Νεοελληνικά Αναγνώσματα του Γυμνασίου (Α΄ ή και Β΄ τάξη), έχει ως επακόλουθο να μη «διδάσκονται» τέτοια κείμενα στο Γυμνάσιο, ούτε, φυσικά, στο Λύκειο. Η ενασχόληση των εφήβων μαθητών στη σχολική τάξη με βιβλία για νεαρούς ενηλίκους θα ενίσχυε σε μεγάλο βαθμό το ενδιαφέρον τους για το μυθιστορηματικό αυτό είδος. Σε αυτό πρέπει να προστεθούν και η όλη δομή και ο προσανατολισμός του εκπαιδευτικού συστήματος στη συσσώρευση γνώσεων αναγκαίων για την πρόσβαση των μαθητών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση με συνέπεια την έλλειψη ελεύθερου χρόνου για δημιουργικές ενασχολήσεις, μεταξύ των οποίων και η ανάγνωση λογοτεχνικών κειμένων.
Αν ο πρώτος λόγος αδιαφορίας των νέων για την εφηβική λογοτεχνία αφορά την πολιτεία και την εκπαίδευση, ο δεύτερος σχετίζεται άμεσα με έναν ιδιότυπο συντηρητισμό της ελληνικής κοινωνίας, η οποία ως “σεμνότυφη πολύ” δημιουργεί ένα δεσμευτικό για τους συγγραφείς εφηβικών βιβλίων κλίμα και τους οδηγεί σε μια ακούσια ή εκούσια αυτολογοκρισία, με αποτέλεσμα, αρκετά συχνά, τα εφηβικά μυθιστορήματα να αποδίδουν στρογγυλοποιημένη την πραγματικότητα, η οποία δεν είναι, ούτε στην Ελλάδα, απαλλαγμένη από την άλογη βία, την κοινωνική αδικία, το ρατσισμό και τα προσωπικά αδιέξοδα. Η απάλυνση βίαιων καταστάσεων, ή η ωραιοποίηση της αδιέξοδης εφηβικής καθημερινότητας που οδηγούν στην αισιόδοξη πάντα λύση έχει ως αποτέλεσμα την αδιαφορία του εφήβου γι’ αυτού του είδους τα αναγνώσματα, όταν μάλιστα, μπορεί αυτός να διασκεδάσει με την τηλεόραση ή το internet. Ο έφηβος στη μεταβατική ηλικία από την αφέλεια στη γνώση και στην ωρίμαση έχει ανάγκη να εμπλουτίσει ή να πολλαπλασιάσει την εμπειρία του, να συνειδητοποιήσει τις δυνατότητες και τις αδυναμίες του, να ανοίξει τους συναισθηματικούς του ορίζοντες.
- Συμπεράσματα
Συνοψίζοντας, η Εφηβική Λογοτεχνία έχει ζωή περίπου σαράντα (40) χρόνων[7] και μελετάται επιστημονικά και ερευνητικά τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Η ειδική επιστημονική ενασχόληση με το σύγχρονο εφηβικό μυθιστόρημα αποδεικνύει και την ποσοτική του αύξηση και την ανάπτυξή του ως είδος με τα ιδιαίτερά του χαρακτηριστικά, που το διαφοροποιούν όχι μόνο από το ιδιοποιημένο μυθιστόρημα του 18ου και 19ου αι. ή από το μυθιστόρημα εφηβείας της Γενιάς του ’30 αλλά και από το μυθιστόρημα που απευθύνεται σε παιδιά ή σε ενηλίκους.
Το ξένο εφηβικό μυθιστόρημα, τολμηρό και ρηξικέλευθο, ήδη από την δεκαετία του ’60 ίσως διότι ο συγγραφέας του είναι απαλλαγμένος από τη συντηρητική κριτική των ενηλίκων αναγνωστών, όπως αναφέρει ο Φίλιπ Πούλμαν,[8] επηρεάζει αλλά δεν καθορίζει τους Έλληνες δημιουργούς.
Η εφηβική λογοτεχνία καλλιεργεί μυθιστορηματικά είδη (φανταστικό, περιπετειώδες, θρίλερ, κοινωνικό) που είναι ήδη αγαπητά στους εφήβους από τον κινηματογράφο ή την τηλεόραση. Εξάλλου έχει διαπιστωθεί ότι μυθιστορήματα που έχουν μεταφερθεί στη μεγάλη ή μικρή οθόνη έχουν μεγαλύτερη απήχηση στο εφηβικό αναγνωστικό κοινό.
Παρά τη λογοτεχνικότητα των κειμένων αρκετές φορές το γλωσσικό ύφος των μυθιστορημάτων αυτών πλησιάζει το δημοσιογραφικό ή την εφηβική αργκό και η πλοκή δίνει έμφαση στις συναισθηματικές κορυφώσεις, στις μεταπτώσεις του ήρωα σε αντιθετικές καταστάσεις και στην εμπλοκή του, καθώς και του εφήβου αναγνώστη, σε περιπέτειες φανταστικές ή πραγματικές με έντονα τα στοιχεία της βίας και της σύγκρουσης σε όλα τα επίπεδα.
Τέλος, η σύγχρονη ελληνική Εφηβική Λογοτεχνία αν και δεν τολμά – με ελάχιστες εξαιρέσεις – με τρόπο ριζοσπαστικό, ανατρεπτικό και καινοτόμο, να θίξει καίρια θέματα ή ζητήματα που απασχολούν τους εφήβους, διότι κατέχεται από μια τάση συμμόρφωσης προς το κοινωνικά αποδεκτό, έχει δώσει δείγματα κειμένων με υψηλές λογοτεχνικές αξιώσεις. Τα δείγματα αυτά μπορούν να πολλαπλασιασθούν αν οι συγγραφείς δεν επιλέγουν τα θέματά τους με βάση την επικαιρότητα και επομένως την εμπορική ζήτηση, αλλά αφεθούν στη συγγραφή έχοντας κατά νου ότι ο «προσδιορισμένος» αναγνώστης είναι και αναγνώστης της ενήλικης λογοτεχνίας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Α. ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠΗΓΕΣ
Berlie, Doherty. Αγαπητέ Kανένα. Αθήνα: Πατάκης, 1995.
Blume, Judy. Αρκεί να είμαστε μαζί. Μτφ. Μόνικα Βαξεβάνη. Αθήνα: Κέδρος, 1998.
Blume, Judy. Δεν ήρθε και το τέλος του κόσμου. Μτφ. Στέλλα Κουτσούκαλη, Αθήνα: Κέδρος 1998.
Brooks, Kevin. Υπάρχω. Μτφρ. Μαλβίνα Αβαγιανού. Αθήνα: Πατάκης, 2008.
Burgess, Melvin. Junk. Αθήνα: Πατάκης, 1998.
Burgess, Melvin. Η παράδοξη ζωής μιας έφηβης. Μτφρ. Μαρία Σκαμάγκα Αθήνα: Μίνωας, 2007.
Burgess, Melvin. Το πρόσωπο της Σάρα. Μτφρ. Γιάννης Παπαδημητρίου. Αθήνα: Πατάκης, 2009.
Cormier, Robert. Είμαι το τυρί. Μτφ. Κώστια Κοντολέων. Αθήνα: Πατάκης, 1994.
Cormier, Robert. Ο πόλεμος της σοκολάτας. Μτφρ. Μαρία Κονδύλη, Αθήνα: Πατάκης,1993.
Denton, Derek. Το μαγαζί με τα περίεργα αντικείμενα. Μτφρ. Βούλα Μάστορη. Αθήνα: Πατάκης, 1994.
Freiber, Jutta. Η γαλάζια μου λίμνη είναι σήμερα πράσινη. Μτφρ. Χρυσή Νερατζή Αθήνα: Kαστανιώτης, 2000.
Hinton S. E. The Outsiders, New York: The Viking Press, 1967.
Kerr, M. E. Οι χαρταετοί της νύχτας. Μτφρ. Άννα Γκέρτσου – Σαρρή. Αθήνα: Πατάκης, 1993.
Lipsyte, Robert. The Contender Harper Collins Publisher Inc.,1967.
Morgenstern, Sousie. & Morgenstern, Aliyah. Τέρμα! Εδώ κατεβαίνουν όλοι. Μτφρ. Μαρούλα Κλιάφα. Αθήνα: Καστανιώτης, 1992.
Scott, Michael. Ο Αλχημιστής. Τα μυστικά του αθάνατου Νίκολας Φλάμελ. Μτφρ. Τατιάνα Σταυρουλάκη. Αθήνα: Ψυχογιός, 2008.
Smadja, Brigitte. Βιάζομαι να μεγαλώσω. Μτφρ. Μελίνα Καρακώστα. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 1998.
Swindells, Robert. Το μυστικό του υπογείου. Μτφρ. Κώστια Κοντολέων. Αθήνα: Ψυχογιός, 2000.
Thierry, Le nain. Συμφωνία με το Διάβολο. Μτφρ. Μαρία Παπανδρέου. Αθήνα: Κέδρος, 1998.
Thierry, Le nain. Το μυστικό της Σάρας. Μτφρ. Μαρία Παπανδρέου, Αθήνα: Κέδρος, 1998.
Wilson Jacqueline. Κορίτσια στην πρίζα. Μτφρ. Ρένια Τουρκολιά – Κυδωνιέως. Αθήνα: Ψυχογιός, 2008.
Zindel, Paul. The Pigman. New York: Harper & Row Publishers Inc., 1968.
Zusak, Markus. Η κλέφτρα των βιβλίων. Μτφρ. Κώστια Κοντολέων. Αθήνα: Ψυχογιός, 2008.
Β. ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΕΙΣ ΠΗΓΕΣ
Αναγνωστόπουλος, Β.Δ. «Νεανική λογοτεχνία». περ. Διαδρομές, τεύχ. 29 (Άνοιξη 1993), σσ. 14-17.
Αναστασόπουλος, Δημήτρης. «Η ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη στην εφηβεία» στο Βασική Παιδοψυχιατρική, τόμος 2, τεύχ. 1ο Εφηβεία επιμ. Τσιάντης Γιάννης, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2000, σσ. 31-43.
Αργυρίου, Ιωάννα. Το σύγχρονο εφηβικό μυθιστόρημα στην Ελλάδα (1970-2000), (δακτυλόγραφη διατριβή Π.Τ.Δ.Ε. Πανεπιστήμιο Αθηνών). Αθήνα, 2006.
Cart, Michael. From Romance to Realism: 50 years of Growth and Change in Young Adults Literature. New York: Harper Collins Publishers, 1996.
Holland, Isabelle. «What is Adolescent Literature?» Top of the News, 31,(June 1975) σσ. 407-414. Reprinted in Writers on Writing for Young Adults. Eds. Patricia E. Feehan and Pamela Petrick Barron. Detroit: Omnigraphics, 1991, σσ. 61-69.
Hollindale, Peter. «The Adolescent Novel of Ideas». Children’s Literature in Education, Vol. 26, No 1, 1995, σσ. 83-95.
Hunt, Caroline. «Young Adults Literature. Evades the Theorists». Children’s Literature Association Quarterly, Vol. 21, Νο. 1, Spring 1996, σσ. 4-11.
Hunt, Jonathan. «Redefining the Young Adult Novel». The Horn Book Magazine, 83 No 2, March/April 2007, σσ. 141-147.
Κανατσούλη, Μένη. Εισαγωγή στη θεωρία και κριτική της παιδικής λογοτεχνίας σχολικής και προσχολικής ηλικίας, University Stydio Press, Θεσσαλονίκη 22002.
Καστρινάκη, Αγγελική. Οι περιπέτειες της νεότητας. Η αντίθεση των γενεών στην ελληνική πεζογραφία (1890-1945), Αθήνα: Καστανιώτης, 1995.
Kaplan, S. Jelfrey. «Dissertations on Adolescent Literature: 2000-2005». The ALAN Review, Winter 2006, σσ. 51-59.
Κοντολέων, Μ. «Η λογοτεχνική ενσάρκωση της ηλικίας της αμφισβήτησης», περ. Διαδρομές τεύχ. 43, (Φθινόπωρο 1996), σσ. 167-171.
Κοντολέων, Μ. «Η Λογοτεχνία του ονείρου και του εφιάλτη». περ. Διαβάζω τεύχ. 492, (Ιανουάριος 2009), σσ.101-108.
Lukens, Rebecca. & Cline, Ruth. A Critical Hundbook of Literature for Young Adults, New York: Longman, 1995.
Μανωλόπουλος, Σ. «Η ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του εφήβου». Στο Τσιάντης, Γ. & Μανωλόπουλος, Σ. (επιμ.) Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυχιατρικής. Τόμος 1ος, Πρώτο μέρος, Αθήνα: Καστανιώτης, 1987, σσ. 43-73.
Marshall, Margaret. Αn Introduction to the World of Children’s Book, Gower, 21988.
Nilsen, Alleen Pace. & Donelson, L. Kenneth. Literature for Today’s Young Adults, New York– London: Addison-Wesley Longman, 62001.
Nodelman, Perry & Reimer, Mavis. The Pleasures of Children’s Literature. Boston: Allyn and Bacon, 32003.
Ντελόπουλος, Κυριάκος. Παιδικά και Νεανικά βιβλία του 19ου αιώνα, Αθήνα: Ε.Λ.Ι.Α., 1995.
Pullman, Philip. «Ο Θεός είναι ήδη πεθαμένος…» (συνέντευξή στην Κώστια Κοντολέων). περ. Διαβάζω αρ. 464 (Ιούνιος 2006), σσ. 128-130.
Σαχίνης, Απ., Η σύγχρονη πεζογραφία μας. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας». Ι.Δ. Κολλάρου και ΣΙΑΣ Α.Ε., 41983.
Trites, Roberta Seelinger. Disturbing the Universe: Power and Repression in Adolescent Literature. Iowa: Iowa University Press, 2000.
[1] Για τον ορισμό της εφηβικής λογοτεχνίας Βλ. κυρίως Nilsen & Donelson, 2001: Cart, 1996 και ειδικότερα βλ. τη μελέτη Holland, 1975: Lukens & Cline, 1995: Hunt Caroline, 1996: Αναγνωστόπουλος, 1993: Κοντολέων, 1996, 2009. Για τη διερεύνηση του όρου εφηβική/νεανική λογοτεχνία βλ. και Αργυρίου, 2006.
[2] Για τα προσφιλή θέματα των συγγραφέων εφηβικής λογοτεχνίας βλ. και Nilsen & Donelson, 2001.
[3] Για την έρευνα στην Αμερική βλ. Kaplan , 2006: 51-56.
[4] Βλ. και Κανατσούλη, 2002: 197-204.
[5] Κάποια από αυτά έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά, όπως είναι Ο πόλεμος της σοκολάτας (1993) και Είμαι το τυρί (Πατάκης, 1994), του Robert Cormier, Το μαγαζί με τα περίεργα αντικείμενα (Πατάκης, 1994), του Derek Denton, Αγαπητέ Kανένα (Πατάκης, 1995), της Berlie Doherty, Η γαλάζια μου λίμνη είναι σήμερα πράσινη (Kαστανιώτης,2000), της Jutta Freiber, Το μυστικό του υπογείου, του Robert Swindells (Ψυχογιός, 2000), Βιάζομαι να μεγαλώσω (Ελληνικά Γράμματα, 1998), της Brigitte Smadja, Αρκεί να είμαστε μαζί (Κέδρος, 1998) και Δεν ήρθε και το τέλος του κόσμου (Κέδρος 1998), της Judy Blume, Οι χαρταετοί της νύχτας, της M. E Kerr (Πατάκης, 1993) το Τέρμα! Εδώ κατεβαίνουν όλοι (Καστανιώτης, 1992), των Susie et Aliyah Morgenstern, το Junk (Πατάκης, 1998), Η παράδοξη ζωής μιας έφηβης (Μίνωας 2007) και Το πρόσωπο της Σάρα (Πατάκης, 2009) του Melvin Burgess, Το μυστικό της Σάρας, (Κέδρος, 1998) και Συμφωνία με το Διάβολο (Κέδρος, 1998) του Thierry Le nain, Υπάρχω του Kevin Brooks (Πατάκης, 2008), Ο Αλχημιστής. Τα μυστικά του αθάνατου Νίκολας Φλάμελ του Ιρλανδού Michael Scott (Ψυχογιός, 2008), Η κλέφτρα των βιβλίων του Αυστραλού Markus Zusak (Ψυχογιός, 2008), Κορίτσια στην πρίζα της Aγγλίδας Jacqueline Wilson (Ψυχογιός, 2008) κ.ά.
[6] Ενδεικτικά βλ. Αναστασόπουλος, 2000:31-43. Βλ. ακόμη Μανωλόπουλος, 1987: 43-73
[7] Τομή στην εφηβική λογοτεχνία αποτελέσανε τα μυθιστορήματα The Outsiders (1967) της S. E. Hinton, The Pigman (1968) του Paul Zindel και The Contender (1967) του R. Lipsyte.
[8] Ο Φίλιπ Πούλμαν σε συνέντευξή του στην Κώστια Κοντολέων στο περ. Διαβάζω αρ. 464 (Ιούνιος 2006) στις σσ. 129-130 λέει: «Πιστεύω πως η (επονομαζόμενη) παιδική λογοτεχνία έχει ωφεληθεί από το γεγονός πως ελάχιστοι ενήλικες τη διαβάζουν. Σημαίνει πως μπορούμε να απελευθερωθούμε με το να λέμε πράγματα ή να φανταζόμαστε πράγματα που θα μπορούσαν να προκαλέσουν φόβο ή να ενοχλήσουν ή να μπερδέψουν ή να θυμώσουν τους ενήλικες, αλλά τα οποία τα παιδιά υποδέχονται με θαυμαστή αταραξία»
