Φιλολογικές διαδρομές Γ΄. Δημιουργοί και Αναγνώσεις, Αθήνα: Πατάκης, 2007
Στη σύγχρονη εποχή της τεχνολογίας με την κυριαρχία της εικόνας και την εύκολη πρόσβαση σε πλήθος ανεξέλεγκτων πληροφοριών, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της πολυπολιτισμικότητας αλλά και της ανάγκης ανάδειξης της εθνικής πολιτισμικής ταυτότητας, η λογοτεχνία αποτελεί ένα σημαντικό φορέα συλλογικής μνήμης και συνείδησης μιας κοινωνίας και ενός λαού, καθώς εκφράζει το κοινωνικό και πολιτισμικό τους περιβάλλον, συναιρώντας τις αντιθετικές δομές που χαρακτηρίζουν το εθνικό και το παγκόσμιο, το παλαιό και το σύγχρονο. Τα τελευταία χρόνια οι εθνικές λογοτεχνίες φαίνεται άλλοτε να περιθωριοποιούνται και άλλοτε να διατηρούν αλλά και να ανανεώνουν τα τοπικά πολιτισμικά τους χαρακτηριστικά. Ο λογοτεχνικός κανόνας διευρύνεται συνεχώς με αποτέλεσμα η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα σ’ ένα λογοτεχνικό και ένα πληροφοριακό κείμενο να μην είναι εμφανής. Επανεξετάζεται και συζητείται θεωρητικά ο ρόλος του συγγραφέα, του κειμένου και του αναγνώστη. Όλες αυτές οι μεταβολές και οι αντίστοιχοι προβληματισμοί για τη θέση της λογοτεχνίας στη σύγχρονη κοινωνία επιβάλλουν την επανεξέταση της προσφοράς της λογοτεχνίας, γενικά, και της ποίησης, ειδικότερα, στην εποχή μας, τη διερεύνηση της “αντοχής” ή της λήθης καταξιωμένων δημιουργών, παλαιότερων και νεότερων, στο πολιτισμικό μας παρόν, αλλά και την αναζήτηση της επιρροής του περιβάλλοντος, ιστορικοκοινωνικού και πολιτισμικού, στη διαμόρφωση του έργου τους. Αξίζει ακόμη να μελετήσει κανείς επιμέρους πλευρές της προσωπικότητάς τους και να επιμετρήσει την προσφορά τους στον πολιτισμό και την παιδεία του καιρού τους. Τέλος, οι αναγνώσεις των κειμένων τους, ατομικές ή ομαδικές, εκούσιες ή ενταγμένες στην εκπαιδευτική διαδικασία, αποτελούν μια σημαντική παράμετρο που συμβάλλει καθοριστικά στην εξοικείωση των νέων με τα λογοτεχνικά έργα και στην “ιδιοποίησή” τους από όσο το δυνατό περισσότερους αναγνώστες.
Οι μελέτες του τόμου αυτού επανεξετάζουν τη θέση και την προσφορά της λογοτεχνίας, και ιδιαίτερα της ποίησης, στη σύγχρονη κοινωνία.
Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, μέσα από σειρά μελετών, επιχειρείται η επανανάγνωση του παλαμικού έργου από διαφορετικές οπτικές γωνίες (ιστορικοκοινωνική, βιογραφική, κειμενοκεντρική, αναγνωστική), καθώς και του έργου ποιητών μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής γενιάς, όπως των Ν. Βρεττάκου, Τ. Πατρίκιου, Κ. Στεργιόπουλου. Ακόμη, διερευνάται η πεζογραφία του Γρ. Ξενόπουλου και του Παύλου Μάτεσι, καθώς και η προσφορά του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου στην παιδεία.
Στο δεύτερο μέρος αναλύονται ζητήματα λογοτεχνικής ανάγνωσης. Διερευνάται ο ρόλος του θέματος στην προσέγγιση των λογοτεχνικών κειμένων με άξονες τη διαχρονία, τη διακειμενικότητα και τη διεπιστημονικότητα, αναδεικνύεται η σημασία των τριών παραμέτρων της ανάγνωσης, του συγγραφέα, του κειμένου και του αναγνώστη, και δίνεται έμφαση στην αναγνωστική ανταπόκριση του μαθητή στο λογοτεχνικό κείμενο και στο συναναγνώστη εκπαιδευτικό.
Όλες οι μελέτες του βιβλίου εξετάζουν τη λογοτεχνία ως σημαντικό φορέα συλλογικής μνήμης και συνείδησης, που συναιρεί τις αντιθετικές δομές που χαρακτηρίζουν το εθνικό και το παγκόσμιο, το παλαιό και το σύγχρονο.
Φιλολογικές διαδρομές Β΄, Αθήνα: Πατάκης, 2006.
Ο τόμος αυτός αποτελείται από κείμενα και μελέτες που αναφέρονται σε Νεοέλληνες λογοτέχνες και καλύπτουν ένα «φάσμα» που εκτείνεται από την Επτανησιακή Σχολή μέχρι και τη μεταπολεμική γενιά.
Με γνώμονα τον ιστορικοκοινωνικό ορίζοντα, τις κρατούσες αισθητικές θεωρίες, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο διαπλέκεται το εγώ των δημιουργών με τις θεωρίες αυτές, αξιολογείται και αναδεικνύεται το φιλολογικό πορτρέτο λογοτεχνών όπως του Δ. Π. Ταγκόπουλου, της Γαλάτειας Καζαντζάκη, του Γ. Ρίτσου, του Ν. Βρεττάκου και του Αλ. Κοτζιά. Επίσης επανεξετάζεται και επανεκτιμάται το έργο δημιουργών όπως οι Ανδρέας Κάλβος, Γρ. Ξενόπουλος και Ν. Καζαντζάκης μέσα απότο κριτικό έργο σύγχρονων τους ή μεταγενέστερων λογοτεχνών, όπως του Κ. Παλαμά, του Οδ. Ελύτη, του Κ. Βάρναλη, του Μ. Αυγέρη κ. ά..
Οι μελέτες παρουσιάζονται με τη χρονολογική σειρά κατά την οποία αναδεικνύονται το λογοτεχνικό «μέγεθος» και η δράση των ιστορικών αυτών προσωπικοτήτων, γιατί η «εποχή» μέσα στην οποία αναδεικνύεται, ωριμάζει και αναγνωρίζεται ένας λογοτέχνης, επικαθορίζει τις ιδέες και τις αναζητήσεις του.
Φιλολογικές διαδρομές: Από τον Παλαμά στο Βρεττάκο, Αθήνα: Οδυσσέας, 1999.
Η νεοελληνική λογοτεχνία έχει την ενότητά της και τη συνέχειά της, με τις ενδιάμεσες όμως παραλλαγές, μορφικές και ποιητικές, με τις μορφές και τους δημιουργούς της, με τη συμβολή του πνευματικού και πολιτικού περίγυρου, αλλά και με εξέχουσα την προσωπική συμβολή του δημιουργού. Κάθε λογοτέχνης έχει το δικό του χαρακτήρα και του καθενός το έργο τη δική του ποιότητα. Ο καθένας βάζει το λιθαράκι του τόσο στην ελληνική όσο και στην παγκόσμια, ακόμη, λογοτεχνία.
Τον τόμο αυτό συνθέτουν μελέτες και κριτικά κείμενα που είναι αποτέλεσμα διερευνήσεων και θεωρήσεων για το έργο ποιητών και λογοτεχνών, όπως είναι ο Κωστής Παλαμάς, ο Κ. Π. Καβάφης, ο Μάρκος Αυγέρης, η Έλλη Αλεξίου, ο Νικηφόρος Βρεττάκος. Θα μπορούσε να θεωρηθεί το βιβλίο αυτό ως μια «φιλολογική διαδρομή» από το 1880 ως σήμερα.
Οι μελέτες έχουν γραφεί με διάφορες αφορμές και οι περισσότερες έχουν δημοσιευθεί σε επιστημονικά περιοδικά ή έχουν αποτελέσει αυτοτελή κεφάλαια βιβλίων. Υπάρχουν μελέτες που, πέρα από την αγάπη για το έργο των λογοτεχνών και τη σημαντικότατη συμβολή του στην πορεία και εξέλιξη της νεοελληνικής λογοτεχνίας και γενικότερα στην πνευματική ζωή της Ελλάδας, ως ένα ακόμη κίνητρο είχαν και την προσωπική γνωριμία και βαθιά φιλία με τους δημιουργούς τους, όπως είναι η περίπτωση του Μάρκου Αυγέρη και της Έλλης Αλεξίου. Η ταξινόμηση των κειμένων – ανεξάρτητα από το χρόνο συγγραφής τους – έγινε με βάση τη χρονολογική παρουσία και δράση των λογοτεχνών αυτών.
Μέσα από τη διαδρομή αυτή επισημαίνονται καίριες πλευρές του έργου τους που συνέβαλαν στην ανάπτυξη και καλλιέργεια της ελληνικής λογοτεχνίας αλλά και της παιδείας γενικότερα.
Το θαυμαστό ταξίδι: Μελέτες για την παιδική λογοτεχνία, Αθήνα: Πατάκης, 2005.
Η Λογοτεχνία για Παιδιά και Νέους έχει μια συνεχή ανάπτυξη καθώς η κυκλοφορία του παιδικού λογοτεχνικού βιβλίου αυξάνεται συνεχώς και αντίστοιχα μεγαλώνει το ενδιαφέρον των ερευνητών και μελετητών για αυτήν.
Οι μελέτες που περιέχονται σ’ αυτό το βιβλίο αναφέρονται σε ζητήματα ιστορίας, θεωρίας και διδακτικής, καθώς και σε κείμενα και δημιουργούς που αποτελούν σταθμούς στη Λογοτεχνία για Παιδιά και Νέους. Ζητήματα όπως η σύγκλιση της λογοτεχνίας και της παιδικής λογοτεχνίας, το παιδί ή ο έφηβος ως ήρωας και ως αναγνώστης των παιδικών και εφηβικών βιβλίων, η σημασία του υπερρεαλισμού στην καλλιέργεια της δημιουργικής φαντασίας του παιδιού και η διδασκαλία του ρεύματος αυτού στην Α΄βάθμια εκπαίδευση, καθώς και μελέτες για έργα πρωτοπόρων συγγραφέων στο χώρο του παιδικού βιβλίου, όπως είναι ο Αλ. Πάλλης, η Άλκη Ζέη και η Ζωρζ Σαρή, αποτελούν αντικείμενο των μελετών αυτού του βιβλίου. Αν πρόκειται να οδηγήσουμε το παιδί στο θαυμαστό κόσμο της λογοτεχνίας, πρέπει πρώτα εμείς να γνωρίσουμε τα γοητευτικά μονοπάτια της. Είναι ένα βιβλίο που απευθύνεται σε μελετητές, φοιτητές, εκπαιδευτικούς, καθώς και σ’ όλους όσοι ενδιαφέρονται για την παιδική λογοτεχνία.
L’ influence des chants populaires sur la langue et sur la poésie de Palamas, Paris 1972.
Μ. Αυγέρης, Άπαντα-Ποιητικά (Φιλολογική επιμέλεια και έκδοση σε συνεργασία με τον Π. Σπεντζή, μελέτη για τα ποιήματα της Α΄ περιόδου), Αθήνα: εκδ. Κέδρος, 1975.
Ο τόμος των Ποιητικών Απάντων του Μάρκου Αυγέρη εκδόθηκε με την φροντίδα και επιμέλεια της Α. Κατσίκη-Γκίβαλου και του κ.Πέτρου Σπεντζή, που σύμφωνα με τη διαθήκη του Μάρκου Αυγέρη, είχαν οριστεί εκτελεστές της με την παράκληση να επιμεληθούν τις εκδόσεις των ανέκδοτων έργων του ή τις επανεκδόσεις αυτών που είχαν ήδη εκδοθεί (μελέτες, θεατρικά έργα, ποιήματα).
Στο Α’ μέρος των Ποιητικών Απάντων προτάσσονται ενημερωτική εισαγωγή για να τονιστεί η πλούσια και πολύτιμη προσφορά του «Δάσκαλου» στα νεοελληνικά γράμματα. 0 Αυγέρης εργάστηκε αδιάκοπα και καλλιέργησε αποδοτικά όλα σχεδόν τα είδη του έντεχνου λόγου από το 1904,όταν εικοσάχρονος πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα ως το τέλος της μακρόχρονης ζωής του (1973). Ωστόσο σε όλα τα γνωστά του κείμενα παρουσιάζεται από την αρχή και μένει ως την ύστατη στιγμή ποιητής. Αυτό το διαπιστώνουμε ξεχωριστά στο κριτικό του έργο, που βαραίνει περισσότερο στην αποτίμηση της προσφοράς του. Στην περίπτωση του Αυγέρη η ποίηση έγινε το πιο σημαντικό όργανο της κριτικής. Η εισαγωγή συνοδεύεται από σύντομη αναδρομή στα περασμένα και ο ποιητής τοποθετείται στην εποχή του, στο κλίμα μέσα στο οποίο άρχισε να συνθέτει την ποίησή του. Ακολουθεί συστηματική ανάλυση όλων των νεανικών ποιημάτων του Αυγέρη και η στιχουργική συγκρότησή τους. Στο τέλος του τόμου παρατίθεται και γλωσσάρι, που περιέχει λέξεις από όλα του τα ποιήματα.
Κριτικές έχουν γράψει οι Ανδρέας Καραντώνης, Νέα Εστία 15-2-75, ο Αντρέας Καραντώνης στη Νέα Εστία, (15.2.76).τεύχ. 1167 ανάμεσα στ’ άλλα γράφει:
«Η ‘Αντα Κατσίκη ανέλαβε την εισαγωγή στην Πρώτη Ποιητική περίοδο του Αυγέρη που για τη δική μας αίσθηση από καθαρά λυρική άποψη είναι η πιο δημιουργική του[…] Για μας ο Αυγέρης παραμένει ο ποιητής των θαυμάσιων δεκαπεντασύλλαβων και των ανομοιοκατάληκτων και των ριμαρισμένων δίστιχων της περιόδου, που με εμβρίθεια λεπτή αίσθηση και φιλολογική παρατηρητικότητα εξετάζει στη πλατειά εισαγωγική της μελέτη η κ, Κατσίκη. Επισημαίνει πρώτα την απόλυτη ταύτιση του Ποιητή και του Κριτικού[...] Τοποθετεί έπειτα με αμεσότητα και λιτή κριτική ολιγολογία τον Αυγέρη σαν ποιητή που “ξεκινάει” μέσα στον κόσμο τον Παλαμικό και έπειτα αναλύει και αξιολογεί ένα προς ένα τα κυριώτερα ποιήματα αυτής της περιόδου […] και τελειώνει την πειστική και καλά ζυγιασμένη εισήγησή της με ένα κεφάλαιο σοφής ανάλυσης της στιχουργίας του Αυγέρη.
Η εισαγωγή αυτή της κ. Κατσίκη είναι απλή, πυκνή, μετρημένη, κριτική και φιλολογική[...]»
